Türkçede İsim ve Fiil Çekimleri
|
Birleşik
Çekim
Birleşik Kipler
Hikaye
Bileşik Zaman
Rivayet Bileşik Zaman
Şart Bileşik Zaman
Katmerli Bileşik Çekim
Birleşik
çekim, iki çekimli fiilin ek-fiil aracılığıyla birleştirilmesinden
ibarettir. Ek-fiil, kip eklerinden sadece görülen geçmiş
zaman, öğrenilen geçmiş zaman ve şart kipinin ekini aldığı
için fiillerin birleşik çekimi, ek-fiilin çekimiyle sınırlıdır.
Fiillerin
birleşik çekimlerini basit çekimlerden ayırmak için görülen
geçmiş zaman ekiyle yapılan birleşik çekime hikâye, öğrenilen geçmiş zaman ekiyle yapılana rivayet,
şart kipinin ekiyle yapılana şart adı verilir. Birleşik çekimin adlandırılmasında önce
asıl fiilin kipi, sonra ek-fiilin kipi söylenir:
geniş zamanın hikâyesi, gelecek zamanın şartı, dilek-şart
kipinin rivayeti gibi.
Fiillerin
birleşik çekimlerinde günümüzde i- ek-fiili çoğunlukla düşürülür, kip ekleri ünlü ve
ünsüz uyumlarına uyar:
| öğren
|
- ecek
|
i-
di |
–
m
|
> öğren ecek ti m
|
| 1. fiil |
+ 1.
kip eki |
+ 2. fiil
+ 2.
kip eki |
+ kişi
eki
|
|
Fiillerin birleşik çekimi aşağıdaki düzende yapılır:
|
|
hikâyesi için -di
|
|
| Fiil
kökü
|
+ basit kip
eki
|
+
rivayeti için -miş
|
+
kişi eki
|
| (veya gövdesi)
|
|
şartı için -sa
|
|
|
|
|
|
| yaz
|
mış
|
tı
|
k
|
| çalış
|
acak
|
mış
|
sın
|
| öğren
|
ir
|
se
|
niz
|
Not:
Daha fazla örnek için 191. sayfadaki fiil çekimi çizelgesini
inceleyiniz.
Asıl fiil kipinin gösterdiği eylemin görülen geçmiş zamanda
olduğunu anlatmada, hikâye etmede kullanılır. Basit kipteki
fiile, ek-fiilin görülen geçmiş (hikâye) zamanını gösteren
-dı -di, -du, -dü; -tı,
-ti, -tu, -tü ekinin getirilmesiyle yapılır. Emir kipi dışındaki
bütün kiplerin hikâye biçimi vardır: uğraştıydım, sevinmiştin, usanıyordun,
üzülecektiniz, saklanırdık,
görseydim, çalışmalıydınız,
bileydin.
Basit kipteki fiile ek-fiilin öğrenilen geçmiş zaman eki –mış,
-miş, -muş, -müş’ün getirilmesiyle yapılır. Rivayet
biçimiyle hikâyedeki gibi bir zaman bildirilmez. Buradaki ek,
anlatma, nakletme, sonradan farkına varma işlevini yerine
getirir.
Görülen geçmiş zaman ve emir kipi dışında bütün kiplerin
rivayeti vardır: sevinmişmiş, yoruluyormuşsun,
yönetecekmişsiniz, öğrenirmişim,
kaçsaymışsın, görüşmeliymişsiniz, soraymışım.
Öğrenilen geçmiş zamanın rivayetinde -mış ekinin arka arkaya söylenmesi kulağa hoş gelmediği için
çoğu zaman cümlenin düzeninde değişiklik yapılarak bu biçim
kullanılmaz. Ancak söze küçümseme veya alay anlamı katılacaksa
bu biçim özellikle kullanılır: Sınava
çalışmışmış da ezberlemişmiş de.
Son zamanlarda, söze güya espri katma amacıyla varsayım
ifadesinde de bu kip kullanılmaktadır. Fakat bu, güzel bir
anlatım değildir:
Matematikten 95 aldım, dermişim. Toplantıya ben katılmıyormuşum.
Şart birleşik zamanı, basit fiil kiplerine ek-fiilin şart biçimi
(-sa, -se) getirilerek
yapılır. Basit fiil kiplerinin gösterdiği eylemi şart biçiminde
ifade eder. Şart kipi, istek kipi ve emir kipinin şart birleşik
zamanıyla çekimi yoktur. Gereklilik kipinin şartı ise çok az
kullanılır: beklediysem,
bölmüşsen, biliyorsanız, ağlayacaksak,
gezerseniz, güzelleşmeliyse.
Hikâye ve rivayet birleşik çekimine
giren fiillerin tekrar ek-fiille şart biçiminde çekimlenmesiyle
katmerli birleşik kipler oluşturulur. Bunlar hikâyenin şartı
ve rivayetin şartı olarak adlandırılır:
yoruldu idiysem, gecikmiş idiysen, güceniyor idiyse, konuşacak
idiysek, inanır idiysek, okumalı idiyseniz
(hikayenin şartı); duymuş imişsem, dinliyor imişsen,
yazacak imişse, istenir imişsek, öğrenmeli imişseniz (
rivayetin şartı) gibi. Ancak bu kullanımlar çok seyrektir
|
BİRLEŞİK
KİPLER
|
|
HİKÂYE
KİPİ
|
|
-di’li
geçmiş zamanın hikâyesi
|
|
Yazdıydım,yazdıydın,yazdıydı
vd.
|
|
-miş’li
geçmiş zamanın hikâyesi
|
|
Gelmiştim,gelmiştin,gelmişti
vd.
|
|
Şimdiki
zamanın hikâyesi
|
|
Okuyordum,
okuyordun, okuyordu vd.
|
|
Gelecek
zamanın hikâyesi
|
|
Öğrenecektim,
öğrenecektin, öğrenecekti
vd.
|
|
Geniş
zamanın hikâyesi
|
|
Severdim,
severdin, severdi vd.
|
|
Dilek-şart
kipinin hikâyesi
|
|
Çalışsaydım,
çalışsaydın, çalışsaydı
vd.
|
|
Gereklilik
kipinin hikâyesi
|
|
Almalıydım,
almalıydın,almalıydı
vd.
|
|
İstek
kipinin hikâyesi
|
|
Bileydim,
bileydin, bileydi vd.
|
|
Emir
kipinin hikâyesi
|
|
YOK
|
|
RİVAYET
KİPİ
|
|
-di’li
geçmiş zamanın rivayeti
|
|
YOK
|
|
-miş’li
geçmiş zamanın rivayeti
|
|
Bilmişmişim,
bilmişmişsin, bilmişmiş
vd.
|
|
Şimdiki
zamanın rivayeti
|
|
Görüyormuşum,
görüyormuşsun, görüyormuş vd.
|
|
Gelecek
zamanın rivayeti
|
|
Duracakmışım,
duracakmışsın, duracakmış
vd.
|
|
Geniş
zamanın rivayeti
|
|
Yazarmışım,
yazarmışsın, yazarmış vd.
|
|
Dilek-şart
kipinin rivayeti
|
|
Sorsaymışım,
sorsaymışsın, sorsaymış
vd.
|
|
Gereklilik
kipinin rivayeti
|
|
Okumalıymışım,
okumalıymışsın, okumalıymış vd.
|
|
İstek
kipinin rivayeti
|
|
Gideymişim,gideymişsin,gideymiş
vd.
|
|
Emir
kipinin rivayeti
|
|
YOK
|
|
ŞART
KİPİ
|
|
-di’li
geçmiş zamanın şartı
|
|
Güldüysem,
güldüysen, güldüyse
vd.
|
|
-miş’li
geçmiş zamanın şartı
|
|
Bakmışsam,
bakmışsan, bakmışsa vd.
|
|
Şimdiki
zamanın şartı
|
|
Seviyorsam,
seviyorsan, seviyorsa vd.
|
|
Gelecek
zamanın şartı
|
|
Arayacaksam,
arayacaksan, arayacaksa
vd.
|
|
Geniş
zamanın şartı
|
|
Açıklarsam,
açıklarsan, açıklarsa
vd.
|
|
Dilek-şart
kipinin şartı
|
|
YOK
|
|
Gereklilik
kipinin şartı
|
|
Dinlemeliysem,
dinlemeliysen,dinlemeliyse
vd.
|
|
İstek
kipinin şartı
|
|
YOK
|
|
Emir
kipinin şartı
|
|
YOK
|
|
